Янка Сялянка

This web page is hosted free of charge through the Internet Access and Training Program (IATP). IATP is a project funded by the US Department of State, Bureau of Educational & Cultural Affairs, and implemented within the framework of the UNDP "Internet-2" project.

Паважаны чытач, будзем знаемыя - Янка Сялянка. Бадай што першым яе творам, якi захапiў увесь педагагiчны калектыў Пяршайскай школы, было сачыненне, якое пiсалi вучнi пачатковых класаў на тэму: "Што мяне уразiла з мiнулага лета". Вось у гэтым сачыненнi яна спавядае пра маленькаю скрыначку, якую бацька выхапiў з яе рук у той момант, як забiраў свае пажыткi.

Бацька пакiдаў сям'ю. Казалi шточытачы плакалi над тымi шчырымi непасрэднымi радкамi. Мабыць гэта i было невызначаным дэбютам, праўда пасля быў яшчэ адзiн твор - сачыненне пра ранак. Там Янка апiсвае абуджэнне таполяў i параўноўвае з абуджэннем у хаце- вялiкiя лiсты ужо прачнулiся i гамоняць, а меньшыя яшчэ адпачываюць. Гэты твор зачытваўся перад усiмi вучнямi.

Пасля быў пераезд у горад i маленькая кволая расiнка замерла - глеба была iншай. Пасля заканчэння сярэдняй школы былi пошукi сябе ў фатаграфii, здавалася нешта блiзкае было знойдзена. Закончыла вучэбна-курсавы камбiнат з адзнакаю, потым Кiеўскi тэхналагiчны тэхнiкум па спецыяльнасцi фотатэхнiк, таксама з адзнакай. Некаторы час працавала на "Зенiце" у Вiлейцы. Здарожылася з той мiтуснi памiж дзвюма гарадамi. Уладкавалася на "Спадарожнiк" тэхнолагам-аператарам ЭВМ, пасля займалася тэхнiчнай фатаграфiяй. Мж тым фатограф закахаўся у прыгожы твар. Было замужжа, поўнае горычы i слез, затым азiнота. Але рос сын i ўся пяшчота была для яго. Увесь час, усе жыцце побач з Янкай былi бабуля i дзядуля. Дзед- чалавек незвычайны па захапленнях i па гусце. На той час займаўся фатаграфiяй, меў свю бiблiятэчку, слухаў радые, дыскутаваў з ксяндзамi. Ен працаваў пiсарам у гмiне. Янка яго не застала, усе успамiны са слоў матулi i бабулi.

Бабулечка - першая Янчына настаўнiца ў жыццi. Па паходжаннi звычайная жанчына, мела ў сабе столькi прыгажосцi i вытанкаванасцi i яшчэ - лагоднасцi. Непiсменная, ведала па памяцi мноства песень. Вось, напэўна, нейкi адбiтак у Янчынай душы застаўся, калi на сталасцi зярняткi закаханасцi ў любую старонку прараслi вершамi. Пра што кажа:

Пiць толькi з той адной крынiцы,
Пiць усе жыцце i не напiцца.
Век смакаваць тую асалоду,
Не замуцiць тую чыстую воду.

ДВА РОЗНЫЯ ЧАЛАВЕКI - ПАЭТ I ФАТОГРАФ

Янiна Дзяркач нарадзiлася у вёсцы Пяршаi Валожынскага раёна. I бацька. i мацi працавалi ў сферы быту. i дзяучынцы, напэуна, пла-навауся такi ж лёс. Але Янiна выбрала iншы шлях - стала фатографам. Пасля заканчэння вучэбна-курсавога камбiната пры фабрыцы "Бярозка", дзе яна займалася студыйнай фатаграфiяй, закончыла Кiеўскi тэхналагiчны тэхнiкум па спецыяльнасцi фотатэхнiк i працавала на Вiлейскiм заводзе "Зенiт". Сення Янiна - фоталабарант завода "Спадарожнiк". Гады два таму пачала пiсаць вершы.

- Гэта, напэўна, у мяне гены прачнулiся. - усмiхаецца яна. - Калiсьцi, пасля заканчэння сямi класаў польскай школы, маю мацi накiроўвалi на вучобу у вышэйшую тагачасную навучальную установу з лiтаратурным ухiлам. Калi яна была яшчэ дзяўчынкай, граф Тышкевiч вёз праз нашу вёску у свой маёнтак нявесту. Вяскоуцы пераймалi яго i вiншавалi. I вось вiншаванне маёй мацi, якая сама склала верш, яму вельмi спадабалася. Граф сказаў: "На гэту дзяучынку трэба звярнуць увагу..." Але дзед палiчыў усё гэта блюзнерствам i не адпусцiў яе з хаты. Мо, i дарэмна сумняваўся ў талентах дачушкi...

- Я, напрыклад, - працягвае Янiна - iмкнуся адлюстраваць у вершах тое, што не удалося ўвасобiць у фотаздымках. Ува мне быццам бы жывуць два чалавекi - фотамастак i паэт, якiя дапаўняюць адзiн аднаго...

Валерый Маркелаў

Жанчына з вогненных Пяршаяў

Кнiга не засталася па-за ўвагай. Яна вяртала да тых часоу. пра якiя расказвалася у ей, I да тых людзен. якiя ўдзельнiчалi у гэтых падзеях. Адбылася такая размова: <Мацi, прабач! Адамовiч у <Карателях> пiша пра нашу вёску? Гэта сапраўды было так?>. I вось на некаторы час я стала сведкам тых далекiх ваенных падзей.

ЛЮДЗI бачылi наўкола вогнiшчы, водблiскi пажараў, стрымана непакоiлiся, iнтуiтыўна здагадвалiся аб нечым нядобрым i жылi надзеяй, што вогненае лiха iх абмiне: як-нiяк, а ў Пяршаях стаялi немцы, былi зроблены грунтоўныя абарончыя збудаваннi. Людзi пацiху разважлiва прыхоўвалi пажыткi, меркавалi, што, мабыць, зноў робяць аблавы i адпраўляюць на работу ў Нямеччыну, аднак усё было iнакш...

- ... Помнiш, там, на гары, за поштай, было памяшканне гмiны, а каля яе свiран, ля сыраварнi - пустэча. Яе абнеслi калючым дротам. Вось туды i сталi заганяць людзей. Яны збiралiся ў дарогу - бралi ежу, пажыткi. А карнiкi разважалi па-свойму, працавалi па звыклай тэхналогii, дзялiлi: старэйшых - за дрот, маладзейшых - у свiран. Плач, лямант, непакой i страшная, звыклая праца забойцаў. Растасавалi, загналi, падкацiлi бочкi з бензiнам, абклалi саломай...

Што засталося з успамiну пра той свiран, то гэта немы крык вачэй, жахлiвы, балючы, нечалавечы, пранiзлiвы, поўны неразумення i жудасцi. Гэта было мацней за тыя немыя крыкi, гэта крычалi душы людзей, i гэта было чуваць. Чутна ўсiм, хто быў побач. Карнiкi гэтага не чулi. У iх былi выпрацаваныя душы. Iх душы з'ела вайна, а жаданне выжыць было большым, чым спачуванне да чужога болю. А ў свiран жа былi загнаны дзецi, маладыя жанчыны, дзяўчаты, хлопцы. Як iм было пагадзiцца з такой смерцю? I яны не пагаджалiся, уцякалi. Цяпер зразумелыя тыя парывы i iх цана - свае жыццi яны аддалi за жыццi цэлай вёскi.

А сталася, што пра карную аперацыю даведаўся ксёндз з Пяршайскага касцёла, i за той час, пакуль заганялi людзей, сартавалi i лавiлi ўцекачоў, ён паспеў на матацыкле даехаць да Валожынскага ваеннага начальства, дасканала абгрунтаваць неразумнасць гэтага карнага ўчынку. Там жа заставалiся нямецкiя салдаты, i хто 6 iх тады кармiў, калi б знiшчылi ўсё i ўсiх наўкола - такiм быў яго аргумент. Нямецкае камандаванне пагадзiлася. А дарога, размова - усё ж гэта займае час, i калi 6 хлопцы не ўцякалi, можа, людзi б i не даведалiся, што прыслухалiся да ксяндза, што памiлавалi: старэйшых пакiнулi дома, а маладзейшых накiравалi на работу каля Мiнска ў Краснае Урочышча. Да гэтага часу мацi помнiць як радасна яны сустрэлi вестку ад ксяндза, якi прамовiў: <Людзi, не плачце, вы застанецеся жыць, вы паедзеце на работы>. Слёзна i радасна яны адгукнулiся - на работу. Ксёндз-пробашч Пухала i ксёндз-вiкарый засталiся злюдзьмi. I пацягнуўся абоз вяскоўцаў з пажыткамi, што прыхапiлi з сабой.

ПОМНIЦЦА, - кажа мацi, - яны ўзялi з сабой фатаграфiчны апарат. На той час ён меў цану, але якая яму цана была ў свiрне?

Людзi iшлi пешшу, ехалi на падводах, а калi заспела ноч, спынiлiся на начлег у Баравiкоўшчыне. Там карнiкi прыпомнiлi ксяндзам, як iсцi насуперак iм, i расстралялi. На сёння ксёндз-пробашч Пухала i ксёндз-вiкарый (на жаль, яго прозвiшча мацi не прыпомнiць), што служылi людзям у Пяршайскiм касцёле, аднесены да лiку Святых. Зямны iм паклон i вечная памяць ад нас, тых, хто не быў у тым свiрне, хто з'явiўся потым. Мы помнiм iх памяццю нашых бацькоў.

А абоз пайшоў далей, аж да лагера ў Красным Урочышчы. Мацi крыху ўмела шыць, гэта дапамагло пры размяшчэннi, а затым i пры жыццi ў лагеры. Тут былi чэхi, палякi. Раззнаёмiлiся, вось яны i дапамаглi ўцячы. 3 тых часоў засталося ў памяцi прозвiшча аднаго з iх - гэта Генрык Ценькус. Невядома, як склаўся яго лёс, больш не бачылiся. Мацi вывелi з лагера i паказалi, куды трэба iсцi. Дарога дамоў была доўгай i нялёгкай. Адна прайшла цераз лес, страх, небяспеку, але ж гэта была дарога дамоў. Дом жа спаткаў белым пухам выпатрашаных падушак i голымi сценамi. Збiралi пер'е, неяк адмывалi ад пяску, ладзiлi падушкi. 3 пажыткаў застаўся маленькi кошык з адзеннем - яго не знайшлi рабаўнiкi, а куфар, што закапалi ў хляве, быў пусты. Але была хата, была маладосць, побач былi родныя, было жаданне жыць. I жыццё працягвалася. Яно вельмi змястоўнае - жыццё, i шмат яшчэ ўспамiнаў пра вайну i пра ваеннае каханне можа ўсплысцi ў памяцi. Толькi патрэбна часiна...

Са сваёй мацi, ураджэнкай вёскi Пяршаi, Юзэфай Iосiфаўнай Шабуня размаўляла дачка

Янiна Дзяркач